ГIалгIайче e ГIалгIай Мохк е ГIалгІай Республика (эрс: Ингушетия, Республика Ингушетия) — республика я Россе Федераце чу, иштта Даькъастен федеральни гома лоаттамá юкъейоагIаш я.

ГӀалгӀай Республика на́нагIа́ла Магас я. Паччахьалкхен мотт — гIалгIай, эрсий ба.

ГIалгIай мехка гIай (доазув) малхбузехьа гIинбухехьа ХIирий мехкацеи, ГIаьбартe-Малкхарой мeхкацеи да, малхбоалехьа — Нохчий мeхкаца да, зIилбухехьа ГIалгIайчен гIай Гуржий мeхкаца да, из цхьатара нийслу Эрсечен паччахьалкхен гIайца.

Мехка йIоахал гIинбухехьара зIилбухенга 144 км я, малхбузехьара малхбоаленга — 72 км.

ГIалгIай Республика кхеллай 1992 шера Этинга 4 дийнахьа.

ГIалгIайче — арен йоаккхалах лаьрхIача эггара зIамагIа йола регион я Россе Федераце, федеральни лоадам бола пхьеш ца лоархIаш хилча.

ЦIиТоаде

Мехка цIи хьаяннай къаман цIерах — «гIалгIай» яхача дешахи «че» яхача суффиксахи. Цхьанна цар маIан оттаду — «ГIалгIай баха лаьтта». «ГIалгIай» ях дош геттара къаьна да. Iилманхоша цу деший маIан тохкаш тайп-тайпара версеш йоалаю. Царех цаI я «гIалгIай» яхача деша «ГIалий гIишлонхой» аьнна маIан деш яр, шоллагIа яр я цу этнонима «Даьли нах» е «Даьли къам» яха маIан гойташ яр.

Кхыдолча оттадаьчох термин «гIалгIай» белгалъяь хиннай сумерой метта чу (III-II эзар шу в.з. хьалха). Цу чу из яьннай сумерой метта хьалха хинна (прототигридский) метта чура. Иштта оалаш хиннад сумероша царел хьалхагIа Сумере баьхача нахах, Iилма чу уж бовзаш ба «су», «субир», «хуррий» (хурриты) яхаш цIераш йолаш. «ГIалгIай» яхача дешо сумерой меттал белгалдеш хиннад «боккхий лувраш» («великие говорящие») аьнна, «зиракаш» («мудрецы») яха ший маIан долаш[1].

ГеографиТоаде

ГІалгІайче уллаш я Боккхача Кавказера дукъан гIинбухерча босенаш тIа (юкъерча даькъе) иштта цун юхе дадача зIамагIа долча довкъашта: Тийркийи, Шолжеи, Тархийи довкъаш тIа.

ГIалгIайчен географи
Кавказа мехкасурт Кавказера лоамаш ГIалгIайче ГIалгIайчен мехкасурт

ИсториТоаде

 
ГIалгIайчен лаьтта 1944 шера хьалха гIалгIай шoaй мeхках бахалехь

Мутт-хьал бетта 1770 шера денз ГIалгIайче ший лоIамца барт баь Эрсий Паччахьалкхен лоаттама чу юкъе я.

ГIалгІай ПаччахьалкхеТоаде

Россе Федераце чуТоаде

Этинга 4 дийнахь 1992 шера Эрсий Федерацен лоаттама чу хьакхеллар ГIалгIай Республика.

Административни-лаьттан декъарТоаде

ШахьарашТоаде

No Шахьар цIи Бахархой Бустам (км²)
1 Лоаман шахьар[2] 2.743 628
2 МагIалбика шахьар[2] 67.685 670
3 Наьсарен шахьар[3] 92.575 700
4 Шолжа шахьар[4] 130.939 1 513

ГIалгIай Республике йиъ шахьара юкъе 32 муниципальни кхоллам ба.

Хьажа иштта: ГIалгIай юрташ

ПхьешТоаде

ЮрташТоаде

ГIалгIай мехка доазон тIа 117 эйла (юрт) улл.

Политикай ражТоаде

ГIалгIай Республика МехкдаТоаде

Паччахьалкхен лакхера болхло Республика Мехкда ва.

ПарламентТоаде

Лакхера законодательни орган (парламент) — ГIалгIай Республика Халкъа Гуллам ба. Цун лоаттама чу 32 каь ва.

ПравительствоТоаде

Паччахьалкхен лаккхера кхоачашдара орган — ГIалгIай Республика Правительство я

ТIатовжамашТоаде

  • Коазой Н. ГIалгIай. 2016. С. 3-5
  • 2,0 2,1 Барахоева Н. М., Кодзоев Н. Д., Хайров Б. А. Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов. — Назрань: Кеп, 2015. — С. 25.
  • Барахоева Н. М., Кодзоев Н. Д., Хайров Б. А. Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов. — Назрань: Кеп, 2015. — С. 27.
  • Барахоева Н. М., Кодзоев Н. Д., Хайров Б. А. Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов. — Назрань: Кеп, 2015. — С. 31.
  • Барахоева Н. М., Кодзоев Н. Д., Хайров Б. А. Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов. — Назрань: Кеп, 2016. — С. 327.
  • Барахоева Н. М., Кодзоев Н. Д., Хайров Б. А. Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов. — Назрань: Кеп, 2015. — С. 24.