ГӀалгӏайче (я) e ГӀалгӏай Мохк (ба) е ГӀалгӏай Республика (я) (эрс: Ингушетия, Республика Ингушетия) — Россе Федерацера республика. Даькъастен федеральни гома лоаттамá юкъейоагӏаш я.

Россе Федерацен субъект
ГӀалгӏай Мохк
ГӀалгӏайче
эрс: Республика Ингушетия
Magas.jpg
Байракх Герб
Байракх Герб
ГIалгIайчен гимн
43°10′ с. ш. 44°49′ в. д.HGЯO
Паччахьалкхе Россе ФедерациFlag of Russia.svg Россе Федераци
ЮкъейоагӀа
НанагӀала Магас
Мехкда Келаматанаькъан Макшарипа Махьмуд-Ӏаьла
Правительства Тхьамада Сластенин Владимир Владимирович
Халкъа Гуллама Тхьамада Янданаькъан Джабраила Мухьаммад
Тархьари географии
Лаьтта

3123[1] км²

  • (82-гӀа моттиг)
Сахьата оаса MSK (UTC+3)
Эггара йоккхий пхьанаш Магас, Наьсаре, Магӏалбик, Илдарха-ГӀала, Шолжа-Пхьа
Экономика
ВРП
    • · моттиг
  • · цхьан вахача сага

55,5[3] млрд сом (2018)

  • 79-гIа моттиг
  • 112,6[5] эзара сом
Баха нах
Баха нах

497 393[7] саг (2019)

  • (73-гIа моттиг)
Айхе 159,27 саг/км²
Къамаш гӏалгӏай
Конфессеш бусулбаш
Паччахьалкхен метташ гӏалгӏай, эрсий[8]
Дагарга идентификатораш
ISO 3166-2 код RU-IN
ОКАТО код 26
РФ субъекта код 06
Официальни сайт
ГӀалгӏай Мохк ГӀалгӏайче карта тIа
Commons-logo.svg Аудио, сурт, видео

ГӀалгӏай Республика на́нагӏа́ла Магас я. Паччахьалкхен мотт — гӏалгӏай, эрсий ба.

ГӀалгӏай мехка гӏай (доазув) малхбузехьа гӏинбухехьа ХӀирий мехкацеи, ГӀаьбартe-Малкхарой мeхкацеи да, малхбоалехьаНохчий мeхкаца, зӏилбухехьа ГӀалгӏайчен гӏай Гуржий мeхкаца да, из цхьатара нийслу Эрсечен паччахьалкхен гӏайнаца.

Мехка йӏоахал гӏинбухехьара зӏилбухенга 144 км я, малхбузехьара малхбоаленга — 72 км.

ГӀалгӏай Республика кхеллай 1992 шера Этинга 4 дийнахьа.

ГӀалгӏайче арен йоаккхалах лаьрхӏача эггара зӏамагӏа йола регион я Россе Федераце, федеральни лоадам бола пхьанаш лоархӏаш ца хилча.

ЦӀиТоаде

Мехка цӏи хьаяннай къаман цӏерах — «гӏалгӏай» яхача дешахи «че» яхача суффиксахи. Цхьана цар «ГӀалгӏай баха лаьтта» маӏан оттаду. «ГӀалгӏай» яха дош геттара къаьна да. Ӏилманхоша цу деший маӏан тохкаш тайп-тайпара эршаш йоалаю. Царех цаӏ я «гӏалгӏай» яхача деша «ГӀалий гӏишлонхой» аьнна маӏан деш я, шоллагӏъяр я цу этнонима «Даьла нах» е «Даьла къам» яха маӏан гойташ я.

Кхыдолча оттадаьчох термин «гӏалгӏай» белгалъяь хиннай сумерой метта чу (III-II эзар шу в.з. хьалха). Цу чу из яьннай сумерой метта хьалха хинна (прототигридский) метта чура. Иштта оалаш хиннад сумероша царел хьалхагӏа Сумере баьхача нахах, Ӏилма чу уж бовзаш ба «су», «субир», «хуррий» (хурриты) яхаш цӏераш йолаш. «ГӀалгӏай» яхача дешо сумерой меттала белгалдеш хиннад «боккхий лувраш» («великие говорящие») аьнна, «зиракаш» («мудрецы») яха ший маӏан долаш[9].

ГеографиТоаде

ГӀалгӏайче уллаш я Керттерча Кавказа дукъан гӏинбухерча босенаш тӏа (юкъерча даькъе) иштта цун юхе дадача зӏамагӏа долча довкъашта тӏа: Тийркийи, Шолжеи, Тархийи.

ГӀалгӏайчен географи
Кавказа мехкасурт Кавказа лоамаш ГӀалгӏайче ГӀалгӏайчен мехкасурт

РельефТоаде

 
Бешлоама мехкасурт
 
Маьтлоама мехкасурт

ГӀинбухера рельеф эрий арен я, зӏилбухе  лоаман рельеф я, атагӏенаши чӏожашаи йийкъа дáдача довкъаех латташ йола.

Эггара лакхагӏа бола тӏадам — Шанлоам лоам ба (4451 м). ГӀалгӏайчен кхыдола лакха тӏадамаш: ЦӀейлоам (3171 м), Хахалги (3031 м), ГӀаьл-лоам (Цхьорой-лоам) (3000 м)[10]. Кавказа лоамай йӏоахал — 150 км.

ГӀалгӏайчен пейзажаш
ГӀалгӏайчен лоамара пейзаж Эса-чӏоже шаьрача арен пейзаж, Керда Редант ЦӀайлоама довкъаш Ӏарам-хин атагӏе

ТархьарТоаде

Шира замаТоаде

Вай зама хилалехьа I шера денз гӏалгӏай арен тӏа Кобана культура хиннай.

Кобана культура антропологи лелаяраш кавкасионий типа[11] хиннаб.

Юкъерча бӏаьшерашка дзурдзукаш[12] эггара хьалхагӏа Ӏарбий географаша хьоахабу IX-X бӏаьшерашка[12], "тайпай гуллам" ба яхаш.

XV—XVIII бӏаьшерашТоаде

XV-ча бӏаьшере Нохчашкахьареи Даьгӏастенгахьареи ислам чудала доладенна ГӀалгӏай мехка, бакъда дӏа XIX-ча шера мара чӏоагӏаденнадац. Цу ханага кхаччалца тарматхой ламасташи Ӏадаташи леладеш хиннад. Лоамашка я́ьхá гӏалгӏай шахьараш а́ренашка XVIXVII бӏаьшерашка Ӏо ара йовла йолабеннай[13]. Аренашка дӏачӏоагӏдалар XIX бӏаьшере даьннад.

Россе Имперен юкъеТоаде

 
Амеркерча картографа Colton, G. W. 1856-ча шера оттадаь карта. ГӀалгӏайчеи Нохчийчеи «Gelia» аьнна белгалъяьхай. Карта тӏа Наьсареи Бурои хьахьекхай, цул совгӏа Шолжа гӏапков а хьекхад
 
Map of Vakhushti Bagrationi clearly shows three Ingush societies: Kisti (Kist), Tsurtsuki (Dzurdzuki), Ghligvi (Gligvi) as parts of one country and Chechens (Chachans) as part of Daghestan without common border with the Ingush

1770 шера Мутт-хьал бетта денз ГӀалгӏайче ший лоӏамца барт баь Россе паччахьалкхен лоаттама юкъе я. Онгушта гаьна доаццаш Барта-Босе яхача моттиге баьб из барт. 1810 шера эрсаша Наьсаре гӏапков диллад[11]. Хьалдеттачул тӏехьагӏа шозза чӏоагӏдаь хиннад из — 1817-чеи 1832-чеи шерашка.

ГӀалгӏай Кавказа тӏема тӏа да́къа лоацаш хиннаб: Эрсечен оагӏув лоацаш а Шамала оагӏув лоацаш а[14]. Цхьан юкъагӏа Шамала бусулба паччахьалкхен ши вилаят (шахьар) хиннай — Арштӏенни Галашканни[15].

Цу юкъа ГӀалгӏайче каст-кастта гӏовттамаш хулар, из бахьан долаш эрсий эскар таӏазар деш масайттаза ихад. Эггара боккхагӏа наьх гӀовттам хилар Наьсаре 1858 шера Селаи Этингаи бетташка, Кавказа Ӏаьдало гӏалгӏай хутораш дӏа а йоахаш, царна когаметта йоккхий нах баха эйлаш Ӏоехкаргхилар бахьан долаш[16]. ГӀовттам соцабир, Ӏотаӏабир эрсий Ӏаьдало[16].

1860-ча шера Даькъастен тӏеман урхалал дӏа а даьккха Александра II-чун амарца Даькъастен малхбоалехьа Тийрка область вӏашагӏъеллай. Цун лоаттама Нохчийи, Нохчий мехканни (Ичкерийский), ГӀалгӏайи, Лоам тӏараи гомаш юкъедахад.

1871-ча шера ГӀалгӏай гом ХӀирийчох дӏа а теха Бурон гом хьабаьб.

1888-ча шера тӏеман-гӏазкхий урхалал оттадарца Гӏалгӏайчен аре Шолжа гӏазкхий ралса юкъе яхай. 10 июля 1909 шера баьцамеа 10-ча дийнахьа ставка Буро тӏа а йолаш Наьсарен гом вӏашагӏбеллаб.[13].

Лоаман республикаТоаде

Россе Октябрьски социалистий гӏовттам хинначул тӏехьагӏа 1917-ча шера ноябрь бетта дукъа Даькъастен къамаш юкъе долх Лоаман республика хьакхейкаяьй.

Деникин генерала эскаро ДӀаьгӏасте дӏалаьцача Лоаман республика Ӏаьдал ший чу а хийца Каьлаке дадда дӏадахад. Лоаман республика болх соцабаьб.

БӀорахой тӏомТоаде

Пятигорске хиннача Тийрка къамай II-ча гулламо (1918 шера мутт-хьал бетта 1-18 денош) советий Ӏаьдал тӏа а ийца РСФСРа лоаттаме Тийрка советий республика вӏашагӏъеллай.[17] (баьцамеа бетта денз чан-тар бетта кхаччалца Тийрка советий республика Даькъастен советий республика лоаттаме хиннай). Ший Конституции лакхера маьженаши хиннай цун: Тийрка халкъа гуллам, СНК.

1919 шера саь-кур бетта денз 1920 мутт-хьал беттага кхаччалца ГӀалгӏайчен аре Деникина тӏемахоша дӏалаьца хиннай[18]. 1920 шера мутт-хьал бетта денз ГӀалгӏай мехка советий Ӏаьдал дӏачӏоагӏдаьд.

Советий Ӏаьдал эттачул тӏехьагӏа 1920 шера мутт-хьал бетта Тийрка область дӏаяьккхай, хӏаьта Нохчий гоми (Нохч-мехкарчунца (ичкерийский)) ГӀалгӏай гоми (Лоам тӏарачунца (Нагорный)) шоай лоӏаме арен кхолламаш хьахиннай.

1920-ча шера ноябрь бетта 17-ча дийнахьа Лоаман ССР кхайкаяьй, тӏехьагӏа (1921-ча шера агӏой бетта 20-ча дийнахьа) ВЦИКа декретаца цох Лоаман АССР яьй. Цун юкъе ГӀалгӏайче, Нохчийчеи, Къарший-Черсийче ГӀаьбартой-Малкхарчеи ГӀинбухера ХӀирийчеи юкъеяхай.

СССРа лоаттамеТоаде

ВЦИКа декретаца 1924-ча шера лай чилла бетта 7-ча дийнахь Лоаман АССР дӏаяьккхар бахьан долаш РСФСРа лоаттаме ГӀалгӏай АО вӏашагӏъеллай[19].

1934-ча шкра агӏой бетта 15-ча дийнахь Нохч-ГӀалгӏай автономе область кхеллай, хӏаьта 1936-ча шера чан-тар бетта 5-ча дийнахь цох Нохч-ГӀалгӏай АССР хьаяьй.

Сийлахь-Боккха Даьхен тӏомТоаде

 
Немций тӏалатар, 1942 шера Баьцамеа-Лайчилла

1942 шера Маьцхали бутт чакхбоаллаш вермахта эскараш хьатӏакхаьчар Прохладный, Моздок, Ищерская яхача моттигашка[20]. Михий 128 деношка советий эскараша Магӏалбикера операци йир. Юххера немеций хьалхаленна дагалаьттар чакхдаьланзар — цар аьттув баьланзар Кавказа дехьабовла а, СССР Кавказах дӏахоадае а.

ГӀалгӏай мехках бахарТоаде

Мехках бахарах — «Чечевица» операци кхоачашъяра уйлаш 1943-гӏа шу дӏадоалаш а кийчъеш хиннай. Цу зана мехках баьхараш Сибре бахийта дага хиннад—Новосибирскаи Омскаи областешкеи, иштта Красноярска краеи Лоаман Алтаеи. ТӀехьагӏа ГӀазакхстанеи Юкъерча Азеи бахийта лаьрхӏад[21].

1944 шера Агӏой 29-ча дийнахьа НКВД корт хиннача Лаврентий Берия «Нохчийи гӏалгӏайи мехках бахарах йола инструкци» («Инструкция о порядке проведения выселения чеченцев и ингушей») чӏоагӏаяьй.

Мехках бахар 1944-ча шера Саь-кур 23-ча дийнахьа доладаь хиннад. Хьалхарча дийнахьа 333 739 саг цӏенах ваьккха хиннав, хӏаьта царех эшелонашка 176 950 саг хоаваьв.

1944-ча шера Мутт-хьал ворхӏлагӏча дийнахьа автономи дӏаяьккхай. ГӀалгӏайчен дукхагӀа мел дола лаьтта (Гуржий СРС-га кхаьчача ГӀалме шахьара лоаме мел йоацар) ГӀинбухера-ХӀирий АСРС-а лоаттаме енна хиннай, Наьсарен шахьар аьнна.

Нохч-ГӀалгӏай АСРС меттаоттаярТоаде

1956-ча шера Баьцамеа 16-ча ден Лакхерча Совета Президиума амар ара ма даьлле мехках баьхача наха ба́ха дӏа-хьа аха могам бенна (пурам денна) хиннад, тӏаккха уж цуссахьате цӏааха болабеннаб[22].

РСФСР-а а СССР-а а Лакхерча Советий Президиемаша 1957-ча шера АгӀой 9-ча дийнахьа мехках даьха хиннача къамий автномеш меттаоттаярах амар арахецад, царна юкъе вайнах а бахаб.

Мехках баьха нах цӏабарца Нохч-ГӀалгӏай АССР меттаоттаяьй.

Россе Федераце лоаттамеТоаде

Республика вӏашагӏйолларТоаде

1991-ча шера Лай чилла 30-ча дийнахьа Къаман юкъара гӀалгӏай референдум хиннай. Рефендума керте лаьттар да Россе лоаттаме хургйола ГӀалгӏай Республика а кхоллаш гӏалгӏай паччахьалкхе меттаоттаяр. Кепатехача референдума комиссе хоамах 92 эзар сагах (кхийнача гӏалгӏай 70%) шоай Республика вӏашагӏйолла безам хилар рефендуме да́къа лаьцачарий 97,4 % бакъбаьб[23]. 1992-ча шера Этинга 4-ча дийнахьа Россе Федераце Лакхерча Совето «Россе Федераце лоаттаме ГӀалгӏай Республика кхолларах» закон арахецад[24]. Создание республики было внесено на утверждение Съезда народных депутатов Российской Федерации[25]. 10 декабря 1992 года съезд народных депутатов утвердил образование Ингушской Республики[26] и внес соответствующую поправку в Конституцию Российской Федерации — России (РСФСР) 1978 года, Чечено-Ингушетия официально была разделена на Ингушскую республику и Чеченскую республику[27]. Этот закон был опубликован 29 декабря 1992 года в «Российской газете»[28] и вступил в силу 9 января 1993 года по истечении 10 дней со дня официального опубликования[29]. 25 декабря 1993 года вступила в силу принятая на всенародном голосовании Конституция Российской Федерации, которая подтвердила существование Ингушской республики.

1992-ча шера хинна хӏирий-гӏалгӏай къовсамТоаде

Сибрера цӏабаьхкача хана денз ГӀалме шахьар ГӀалгӏайчен лоаттаме юхаметтаоттае яхаш хиннаб гӏалгӏай.

1991-ча шера Тушол 21-ча дийнахьа РСФСР Лакхерча совето «О реабилитации репрессированных народов» (Ӏоткъам баьча къамий реабелитацех) оттам (закон) даьккхад. Цох юкъе дод гӏалгӏай лаьтташцара гӏулакх меттаоттадар а.

1992-ча шера гурахьа лаьтта тӏагӏолла тӏеман къовсам хиннаб. Юххера гӏайнаш шоай хиннача тайпара дитад, хӏаьта дукхагӏа мел бола ГӀалмистера гӏалгӏай ГӀалгӏай республике Ӏочубахка бийзаб.

Овшанаькъан Руслана паччахьалТоаде

 
Овшанаькъан Руслани Владимир Путини. Кисловодск, 2001-ча шера Михий 7 ди

После окончательного распада Чечено-Ингушской АССР и образования отдельной Республики Ингушетия исполняющим обязанности главы временной администрации 10 ноября 1992 года стал офицер Советской Армии Руслан Аушев.

С 1 июля 1994 года в Ингушетии была объявлена зона экономического благоприятствования — все предприятия, зарегистрированные в республике освобождались от уплаты налогов и получали значительные льготы[30].

В 2001 году Аушев выступал против объединения Чечни и Ингушетии[31].

23 апреля 2002 года сложил с себя полномочия президента, что было подтверждено 15 мая 2002 года Советом Федерации[31].

Президентство Мурата ЗязиковаТоаде

 
Дмитрий Медведев и Мурат Зязиков. Сочи, 26 августа 2008 года

Весной 2002 года президентом Республики Ингушетия был избран Мурат Зязиков[32].

С 2002 года валовый региональный продукт республики вырос почти в 2,5 раза[33].

В 2002 году с территории Грузии в Ингушетию вторглись отряды боевиков Руслана Гелаева численностью не менее 300 человек и вступили в бой с частями 19-й мотострелковой дивизии 58-й армии; позже они распались на меньшие отряды и скрылись на территории Чечни.

30 октября 2008 года указом президента России Дмитрия Медведева Зязиков был отправлен в отставку.

Под руководством Юнус-бека ЕвкуроваТоаде

После отставки Зязикова исполняющим обязанности, а затем и президентом (позднее должность стала именоваться «Глава»[34]) стал Юнус-бек Евкуров.

4 июля 2013 года Юнус-бек Евкуров досрочно ушёл в отставку с поста главы республики. До выборов главы региона он оставался в должности исполняющего обязанности до 2018 года. 9 сентября 2018 года парламентом был избран на третий срок.

Осенью 2018 года в Ингушетии начались массовые протесты против Соглашения о закреплении границы между регионами, подписанного главой Ингушетии Юнус-Беком Евкуровым и главой Чечни Рамзаном Кадыровым 26 сентября 2018 года, а также против его ратификации депутатами Народного Собрания Республики Ингушетия. После ознакомления по факту территориального вопроса, Конституционный суд Российской Федерации оставил в силе действующее соглашение, что спровоцировало новые массовые волнения.

26 июня 2019 года Юнус-бек Евкуров ушёл в отставку с поста главы Ингушетии.

Под руководством Махмуд-Али КалиматоваТоаде

 
Встреча Владимира Путина с Махмуд-Али Калиматовым, 26 июня 2019 года

26 июня 2019 года временным исполняющим обязанности Главы республики был назначен Махмуд-Али Калиматов. 8 сентября 2019 года он официально вступил в должность Главы Республики Ингушетия[35].

 
ГӀалгӏайчен лаьтта 1944 шера хьалха гӏалгӏай шоай мeхках бахалехь

ГӀалгӏай ПаччахьалкхеТоаде

Россе Федераце чуТоаде

Этинга 4 дийнахь 1992 шера Эрсий Федерацен лоаттама чу хьакхеллар ГӀалгӏай Республика.

Административни-лаьттан декъарТоаде

ШахьарашТоаде

No Шахьар цIи Бахархой Бустам (км²)
1 Лоаман шахьар[36] 2.743 628
2 МагIалбика шахьар[36] 67.685 670
3 Наьсарен шахьар[37] 92.575 700
4 Шолжа шахьар[38] 130.939 1 513

ГӀалгӏай Республике йиъ шахьара юкъе 32 муниципальни кхоллам ба.

Хьажа иштта: ГIалгIай юрташ

ПхьанашТоаде

ЮрташТоаде

ГӀалгӏай мехка доазон тӏа 117 эйла (юрт) улл.

Политикай ражТоаде

ГӀалгӏай Республика МехкдаТоаде

Паччахьалкхен лакхера болхло Республика Мехкда ва.

ПарламентТоаде

Лакхера законодательни маьже (парламент) ГӀалгӏай Республика Халкъа Гуллам ба. Цун лоаттама юкъе 32 каь ва.

ПравительствоТоаде

Паччахьалкхен лакхера кхоачашдара маьже ГӀалгӏай Республика Правительство я

БелгалдаккхарТоаде

  1. Сведения о границе между Чеченской Республикой и Ингушетией в Едином госреестре недвижимости
  2. Валовой региональный продукт по субъектам Российской Федерации в 1998-2018гг. (эрс.) (xls). Росстат.
  3. Валовой региональный продукт по субъектам Российской Федерации в 1998-2018гг. (эрс.) (xls). Росстат.
  4. Валовый региональный продукт на душу населения по субъектам Российской Федерации в 1998-2018гг. MS Excel документ
  5. Валовый региональный продукт на душу населения по субъектам Российской Федерации в 1998-2018гг. MS Excel документ
  6. Валовой региональный продукт по субъектам Российской Федерации в 1998-2018гг. (эрс.) (xls). Росстат.
  7. Оценка численности населения на 1 января 2019 г. и в среднем за 2018 г.. ТIехьара хьажар хиннад 14 Муттхьал 2019.
  8. Глава 1, статья 14 Конституции Республики Ингушетия
  9. Коазой Н. ГIалгIай. 2016. С. 3-5
  10. Агиров Тимур. Виртуальный тур (эрс.). OpenKavkaz.com. ТIехьара хьажар хиннад 5 АгӀой 2016.
  11. 11,0 11,1 Н.Д. Кодзоев. Официальный сайт Республики Ингушетия: История Ингушетии (краткий очерк). ТIехьара хьажар хиннад 1 Тушол 2010.
  12. 12,0 12,1 М. М. Базоркин «История происхождения ингушей» Орджоникидзе, 1937 г.
  13. 13,0 13,1 Дешаш белгалдахара гӀалат Неверный тег <ref>; для сносок ingush не указан текст
  14. Н. Д. Кодзоев. История ингушского народа (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар). ТIехьара хьажар хиннад 18 Села 2011. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 11 Села 2012.
  15. Кавказская война и Ингушетия. ТIехьара хьажар хиннад 21 Чантар 2009. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 23 Мяцхали 2011.
  16. 16,0 16,1 Назрановское восстание 1858 г. Очерк истории ингушей XIX века (эрс.). ТIехьара хьажар хиннад 7 Чантар 2009. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 23 Мяцхали 2011.
  17. РЕСПУБЛИКА ИНГУШЕТИЯ. КРАТКАЯ СПРАВКА О РЕГИОНЕ (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар). ТIехьара хьажар хиннад 21 Чантар 2009. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 23 Саькур 2005.
  18. Официальный сайт Республики Ингушетия. [http://ingushetia.ru/culture/index.shtml История Ингушетии (краткий очерк)]. ТIехьара хьажар хиннад 21 Чантар 2009.
  19. Ингушская автономная область // Доккха советски энциклопеди : 66 том дола (65 том а, 1 тIатохар) / керттера ред. О. Ю. Шмидт. — М. : Советски энциклопеди, 1926—1947.
  20. Гучмазов А., Траскунов М., Цкитишвили К. Закавказский фронт Вел. Отечеств. войны (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар). ТIехьара хьажар хиннад 21 Чантар 2009. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 21 Чантар 2012.
  21. rian.ru. Наказанный народ. Как депортировали чеченцев и ингушей (эрс.) (22 Саькур 2008). ТIехьара хьажар хиннад 8 Чантар 2009. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 23 Мяцхали 2011.
  22. Р.Н.Жабраилов. Курс лекций по истории Чечни (XIX-XX вв.) (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар). ТIехьара хьажар хиннад 12 Чантар 2009.
  23. Муса Евлоев. Как принималась Конституция Республики Ингушетия // Газета «Сердало». — 2014. — 27 февраля (№ 31). — С. 3.
  24. Об образовании Ингушской Республики в составе Российской Федерации, Закон РФ от 04 июня 1992 года № 2927-1
  25. О порядке введения в действие Закона Российской Федерации «Об образовании Ингушской Республики в составе Российской Федерации».
  26. Постановление Съезда народных депутатов Российской Федерации от 10.12.1992 № 4070-I. (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар). ТIехьара хьажар хиннад 16 Чантар 2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 22 Саькур 2014.
  27. Закон РФ от 10 декабря 1992 г. N 4071-I
  28. Документы VII Съезда народных депутатов Российской Федерации // «Российская газета», 29 декабря 1992 года, № 278 (614), стр. 5
  29. Законы РСФСР/РФ 1990—1993 и поправки к ним до весны 1995
  30. Лентапедия. Биография Руслана Аушева (эрс.). ТIехьара хьажар хиннад 8 Чантар 2009.
  31. 31,0 31,1 Аушев Руслан Султанович (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар). ТIехьара хьажар хиннад 21 Чантар 2009. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 30 АьрхӀий 2007.
  32. Rb.ru. Чем запомнилось президентство Мурата Зязикова (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар). ТIехьара хьажар хиннад 21 Чантар 2009. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 3 Саькур 2012.
  33. «Аргументы недели». Шесть лет на посту (24 Тушол 2008). ТIехьара хьажар хиннад 21 Чантар 2009. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 23 Мяцхали 2011.
  34. Конституция Республики Ингушетия. Глава четвёртая. Статья 65.
  35. Махмуд-Али Калиматов вступил в должность Главы Республики Ингушетия (эрс.). ingushetia.ru. ТIехьара хьажар хиннад 10 Села 2020.
  36. 36,0 36,1 Барахоева Н. М., Кодзоев Н. Д., Хайров Б. А. Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов. — Назрань: Кеп, 2015. — С. 25.
  37. Барахоева Н. М., Кодзоев Н. Д., Хайров Б. А. Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов. — Назрань: Кеп, 2015. — С. 27.
  38. Барахоева Н. М., Кодзоев Н. Д., Хайров Б. А. Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов. — Назрань: Кеп, 2015. — С. 31.
  39. Барахоева Н. М., Кодзоев Н. Д., Хайров Б. А. Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов. — Назрань: Кеп, 2016. — С. 327.
  40. Барахоева Н. М., Кодзоев Н. Д., Хайров Б. А. Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов. — Назрань: Кеп, 2015. — С. 24.

ТӀатовжамашТоаде