ГӀалгӀай къаьнара ханорг

Ер оагӀув ОлгатӀа ваьхача Евкуранаькъан Зейн-Ӏабида 2010-ча шера Чанта́р бетта хьабийцача гӀалгӀай къаьнарча ха́на оттамах лаьца я. ДӀа а яздаь цкъа 2011-ча шера «Ангушт» радио тӀа кхайкадаьр, тӀаккха 2015-ча шера «Сердало» газета тӀа кепатехар Матенаькъан Ильяс ва.

ДеношТоаде

Ди ткъаь диъ сахьатах латт. КIиран денош хьалхарча хана пхиъ мара хинна дац вай къаман:

ХьатIайоагIа ха белгалъеш цIийоаккх вай хургдолча деноех, уж:

  1. тахан
  2. кхоана
  3. ломма
  4. цӀулла
  5. цIумоака

ХIаьта яха ха белгалъеш а да гӀалгӀаша оалаш денош:

  1. тахан
  2. селхан
  3. самара
  4. кхемара
  5. пхемара.

Цу пхе денна, хьалхашка а тIехьашкахьа а даха йиш я пхе денах латта кIира кхоачадаллалца долча деноех цIераш а йоахаш. ХIаьта пIаьраска, шоатта, кIиранди яха денош ховш ма хиллара тIаийца цIераш йолаш леладеш да.

КIирашТоаде

КIира пхе денах латт. КIираш а шо-шоай цIераш йолаш да:

  1. цхьоала
  2. шолла
  3. кхоала
  4. дилха
  5. пхера
  6. ялхар
  7. ворхIал

КIиран цIераш ворхIанега кхаччалца хIана дIахо дувцаргда.

БетташТоаде

Бутт пхерах а, ялхарах а, ворхIалах а латташ хул. Пхерал кIезигагIа кIира долаш хилац бутт, хIаьта эггара дукхагIа дола бетта кIираш ворхIалга кхаччалца да. ГIалгIашта берригаш а бийтта бут ба. Царга хьежжа да денош а, кIираш а.

ШуТоаде

Шу бийтта беттах латт. Цхьаццадола бетташ къовсам тIехьа латт наха юкъе. ХIана аьлча дукха тайпара йоа́х наха цу беттай цIераш. Из дувзаденна да мехка юкъареи, чарахьийи, готалелаярийи шо-шоай цIераш йолаш уж бетташ хинна хиларца. ХIаьта мехка юкъара наха леладу бетташ бийтта бутт хиннаб. Уж аргIах доашхаргда дIахо.

Нажгамхьов бутт – декабрь бетта тIеххьара 4 дии, январь бетта хьалхара 19 дии да. Из бутт 23 денах латташ ба. ХIаьта укх беттах из цIи йоаккх нажа тIера гам гӀо́р а йий хьахьовш хилар бахьан долаш. Цу хана баьккха нажа хи ма хетта дика хул. «Укхазахьа лоамма-м наж хилац. Цудухьа шаьрачахьа Iоъара а дахе цига бийсаш а йоахаш уж хенаш доахар оаха. Цу хана баьккха нажа хи дукхача хIаман маьхе лоархIар. Ший бутув хулар из», - йоах Зейн-Iабида.

Саькура бутт – январь бетта юхедиса тIеххьара 12 дии февраль бетта хьалхара 15 дии да. из бутт 27 денах латт.

Чиллан бутт – февраль бетта тIеххьара 12 дии, март бетта хьалхара 8 дии да. ХIаьта уж 20 ди да. ГIалгIай IаьдалагIа бетташта юкъе эггара лоацагIбола бутт а ба чиллан бутт. Цун цIи ишта йоаккх сигала юхе диса тIеххьара дай лоа делхаш хилар бахьан долаш.

Мутхьов бутт – март, бетта тIеххьара 23 ди. Цун денош кхы вIашкатоха ца дезаш ховш да вайна мелад. ХIаьта цу бетта цIи ишта я цу хана бӀаьсти яьларца масса йолча гаьнашка, баьцовгӀашка мутт йоссаш хилар бахьан долаш.

Тушола бутт – апрель, бетта хьалхара 28 ди. Цу бетта тушол цIайоагIа цудухьа оал цох из иштта.

Бекарга бутт – апрель бетта тIеххьара 3 дии, май бетта деррига деноши да. Уж 34 ди да. Цу хана чухьа цIа а яй, геттара маьрша яле, ма хетта ший болх беш къахьегаш хул Бекарг. Бакъда, ший бӀи болаш, ше таьлме доаккхаш оамал яц цун. Миччахьа кхыча оалхазарий бIенашка фуаш а деш, царга ший кӀоригаш хьайоахийт цо.

Мангала бутт – июнь бетта хьалхара 26 ди да. Эггара хьалха хьокхаш бола мангал цу бетта болабу хьакха. Къаьстта малх цIарабоалача деношка хьинаре бу мангалхоша шоай болх.

КIимарса бутт – июнь бетта тIеххьара диса 4 дии, июль бетта хьалхара 24 дии да уж. Из бутт 28 денах латт. ХIаьта вай кхетадеш ма хиллара цу беттах из цIи йоакх марсаца кӀа хьокха ха из йоландаь.

Аьттинга бутт – июль бетта тIеххьара 7 дии, август бетта хьалхара 17 дии да. Уж 24 ди да. Цу беттах из цIи йоаккх, ЦIай-лоам тIа Аьттинга-ерде текъа нах ухаш хинна хиларбахьан долаш.

Моажола бутт – август бетта тIеххьара 13 дии, сентябрь бетта хьалхара 22 дии. Уж 35 ди да, цу беттах из цIи йоаккха цу хана чухьа массадола баьцовгIа моажа дерзаш хилар бахьан долаш.

Сай Iаха бутт – сентябрь бетта тIеххьара 9 дии, октябрь бетта хьалхара 16 дии. Уж да 25 ди. Сентябрь бетта 22 дийнахьа сай Iах, цудухьа сай Iахаш йолча хана чухьа нийсбаларах из цIи йоаккх цу беттах.

Тов бутт – октябрь бетта тIеххьара 15 дии, ноябрь бетта хьалхара 7 дии да. ВIашкатехача уж денош да 22. Гуйре дIайохаш, Ӏано ший болх болабеча цу хана еррига баьцовгIаш Iовкъарча беса ерз, цудухьа оал цох Тов бутт.

Лай бутт – ноябрь бетта тIеххьара 23 ди да. Ноябрь бетта 7-8 шин денах цхьан дийнахьа лоа делханза Iац гIалгIашкахьа. Цу деношка болалу Лай бутт дIа.

Чантара бутт – декабрь бетта хьалхара 27 ди да. Iа даккха лаьрхIа дIаюжаш йола ча ший къорга чу та́р а кхийтте тхьовсаш йола ха йоландаь оал цу бета иштта Чантар бутт.

БелгалдаккхарТоаде