ДНЦӀа репликаци

(Репликация ДНК яха оагIув укхазахьа хьожаяьй)

Реплика́ци (лат: replicatio — меттаоттадар, меттадоаладар яхачох хьадаьннад) — ДНЦӀ-а нана-молекула дух тӀа а йолаш шиъ йиӀий ДНЦӀ-а молекула кхоллара процесс. Репликаци къоачашъеча 15-20 белок-ферментах латтача чоалханеча белокий комплексах реплисома оал[1]. Специальни ферменташа ДНЦӀ-а нана-молекула шолха спираль шин таьх екъ. ХӀара хьахиннача таь тӀа шоллагӀа тай хьатӀаду, юххера шиъ цхьатарра йиӀий молекула хьахул, тӀехьагӀа къаьстта спиралеш хьахулаш хьувз уж. ДӀахо нана-оагилг декъалуча хана хӀара йиӀий оагилгага цхьацца ДНЦӀ-а молекула шолхар (копи) кхоач (из шолхар а нана-оагилга молекула а цхьатарра хул). Цу процессо генетикай хоам ноахалгара ноахалга болчча тайпара дӀакхачийтар Ӏалашбу.

Репликацен процессса схема, дагаргашца белгалдаьхад: (1) тӀехьадуса тай, (2) хьалха дода тай, (3) ДНЦӀ-полимераза (Polα), (4) ДНЦӀ-лигаза, (5) РНЦӀ-праймер, (6) праймаза, (7) Оказаки фрагмент, (8) ДНЦӀ-полимераза (Polδ), (9) хеликаза, (10) белокаш, (11) топоизомераза
Репликацен процесс: ДНЦӀа шолха спираль хьаястар — товш йола ДНЦӀ-полимираза зӀанараш кхоллар — Цхьан ДНЦӀа молекулах шиъ хьаяр

Тахкара тархьарТоаде

ХӀара ДНЦӀ-а молекула цхьан нана-молекулагара кхаьчача зӀанарахи керда синтез яьча зӀанарахи латт. Цу тайпарча репликацен механизмах ахтӀаэца (полуконсервативни) оал. Вай хана из механизм Мэтью Мезельсонаи, Франклин Сталяи поалхам бахьан долаш бакъъяь лоархӀ (1958 г.)[2]. Цул хьалхагӀа кхыйола механизмаш а хиннай: «тӀаэца» (консервативни) — репликаци чакхъяьларца ДНЦӀ-а цхьа молекула цӀенна нана-молекула зӀанарех латт, шоллагӀа молекула цӀенна йиӀий зӀанарех латт; «яьржа» (дисперсионни) — репликаци чакхъяьларца хьа мел хула молекулай зӀанарий цхьайола моттигаш нана-молекулагара кхаьча я, цхьаяраш керда синтез яь я.

Юкъара хоамТоаде

ДНЦӀ-а репликаци хилар оагилг декъадалара керттерча бехкамех да. Декъале ха кхаьчача репликацецара гӀулакх къоастадаь хилар геттара лоадам болаш а да: ДНЦӀ-а молекула еррига репликаци яь а хила еза, из репликаци цкъа мара ца хулаш а хила деза. Из деррига цхьаццайолча ДНЦӀ-а репликацен механизмаша Ӏалашду. Репликаци кхаь мурах йода:

  1. инициаци
  2. элонгаци
  3. терминаци

Репликацен регуляци дукхагӀча даькъе инициацен муре ю. Атта белу болх ба из, хӀана аьлча репликаци моллагӀа йолча ДНЦӀ-а моттига тӀара йолалац: къоасттаяь моттиг я цун — Репликаци йолалу тӀадам. Геноме цу тайпара тӀадам цаӀ мара боацаш а хила йиш я, дуккха болаш а хила йиш я. «Репликацен тӀадам» яхачоа гаргга доагӀ «репликон» яха дош. Репликон — репликаци йолалу тӀадам (репликацен инициацен сайт) лелаю ДНЦӀа моттиг. НӀанкӀигий геномагахьа цхьа репликон мара хилац, из бахьан долаш бӀарчча генома репликаци цхьан репликацен актах чакхйоалл. Эукариотий геном (иштта цар къаьстта йола хромосомаш) дукхача лоӀамеча репликонех латт, цудухьа цхьан къаьсттача хромосомий репликаци дуккха сихагӀа йода. Инициацен актий дукхалга хьожача молекуляре механизмех, копийноста контроль оал. НӀанкӀигий оагилгашка хромосомий ДНЦӀ хиларал совгӀа иштта репликонаш йола плазмидаш а хул дукхагӀа йолча хана. Плазмидий копийноста ший механизмаш я: оагилга циклах цхьан плазмидий копи мара ца йоаккхаш Ӏе а тарлу, эзараш копеш яха а тарлу[1].

Репликаци инициаце сайта тӀашолха ДНЦӀ спираль хьаястарца йолалу, цу хана репликацен мӀара хьахул — ДНЦӀа репликаци йода моттиг. ХӀара сайта чу цаӀ яле а шиъ яле а репликацен мӀара вӀашагӀболла тарлу (репликаци цаӀ- е шиълоста хиларага хьежжа). Шиълоста репликаци дукхагӀа яьржа я. Репликаци йолаенна цхьа ха яьлча электронни микроскопа чу репликацен бӀарг го йиш я — ДНЦӀ репликаци яь йола хромосома моттиг, цун гоннахьа репликаци янзеи йӀаьхагӀеи йола ДНЦӀа моттигаш я[1].

Репликацен мӀара чу ДНЦӀа молекулас йоккха белокий комплекс (реплиосома) хьатӀайоакх (цун керттера фермент ДНЦӀ-полимераза) я. Репликационни мӀара болама сухал минутах 100 000 нуклеотидий шолхарг прокариоташтеи 500—5000 — эукариоташтеи я[3].

Ферменташи цар болхи
Фермент Болх
ДНЦӀ-гираза ДНЦӀа чу шин зӀанара юкъ а еш, цун хьайоастаялар аттаагӀа ду
Хеликаза Шолхане (шин таьх латта) ДНЦӀа молекула цхьалхане хьаю, зӀанараш къоастаярца.
SSB-белокаш ДНЦӀа цхьалхане фрагменташ дӀаехкарца (дӀалацарца) вӀаший тӀагӀертар соцаду (коммплементарноста принципага диллача къоастадаь зӀанараш шоайле тӀагӀерт)
Праймаза РНЦӀ-юхь (праймер) кхолл.
ДНК-полимераза праймераца бувзам а беш ДНЦӀ-а синтез ю. Белгалдаккха деза наьна ДНЦӀ-а цхьа цӀог полимеразас ца хаддаши цхьан оагӀарахьа йодаши кхолларг, хӀаьта вождар — юха маччахьеи, доакъошцеи.
Лувжача дӀалацаран белокаш ДНЦӀ-ан гобаьккха Ӏоувтт, тӀаккха ДНЦӀ-полимеразайца цун тӀа гӀолла «лувж». Цу белокаша ДНЦӀ-а матрицас йохаергйола ферменташ лораярца овсарал аййю.
РНКаза H Кхы эшаш йоаца РНЦӀ-юхьа фргаменташ дӀайоах
ДНЦӀ-лигаза ДНЦӀ-а фрагменташ тег (Оказаки фрагменташ).
Теломераза Теломерай моттига тӀарча ДНЦӀа зӀанара цхьан цӀоган тӀа белггала кердаювла нуклеотидий аргӀа тӀатох, оагилга декъадаларгахь хулаш дола лоацадалар меттаоттадеш.
Реплисома

(Реплекацен ерригача ферментай комплекс)

ДНЦӀ-матрица молекула гӀолла ӀойоагӀ, из хьайоасташи товш йола ДНЦӀа тайнаш хьатӀадаши.

Репликацен молекулярни механизмТоаде

Ферменташаи (хеликаза, топоизомераза) ДНЦӀ-хотта белокашаи ДНЦӀ хьайоаст, матрица йийлача хьале лоаттаю, ДНЦӀ-а молекула кхестаю. Репликацен нийсхо лоаттаю товш йола шолхаргаш ювзаяларцаи ДНЦӀ-полимераза хьинарцаи (гӀалат хилча из лоха а тоа а лу цунна). ДНЦӀ-а молекулий зӀанараш репликацен мӀара а хьабеш екъалу, тӀаккха хӀаранех керда товш йола зӀы кхолла матрица хьахул. Юххера наьна молекулай санна йола шиъ шолхача спиралех латта ДНЦӀ-а молекула хьахул.

Репликацен процесса экам
  • матрицай — хьакхоллаш йолча ДНЦӀа зӀанара аргӀа тешшаме наьна зӀанара аргӀаца отт тара приципага хьежжа;
  • ахтӀаэца — репликаци я́ларца хьахинна ДНЦӀа молекулай цхьа зӀы керда кхелла я, хӀаьта шоллагӀаяр — наьна ;
  • кердача молекула 5’-цӀогагара 3’-цӀогага йода;
  • ахцакъаста — ДНЦӀ-а цхьа зӀы ца хаддаш кхолл, шоллагӀяр — къаьсттача лоацача фрагментий хьисапе (Оказаки фрагменташ);
  • репликацен инициацен сайт яхача ДНЦӀа моттигашка йолалу (ингал: origin)[4].

БелгалдаккхарТоаде

  1. 1,0 1,1 1,2 Benjamin Lewin. Chapter 13: The replicon // Genes VIII. — Upper Saddle River, NJ: Pearson Prentice Hall, 2004. — ISBN 0131439812.
  2. Matthew Meselson and Franklin W. Stahl The replication of DNA in Escherichia coli (en) // Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America : journal. — 1958. — Vol. 44. — P. 671—682. — DOI:10.1073/pnas.44.7.671. — PMID 16590258.
  3. Arthur Kornberg, Tania A. Baker. Chapter 15: The replication mechanisms and operations // DNA replication. — Sausalito, Calif.: University Science Books, 2005. — ISBN 1891389440.
  4. Н. Н. Мушкамбаров, С. Л. Кузнецов. Молекулярная биология. — Медицинское информационное агентство, 2007. — ISBN 5-89481-618-1.

ЛитератураТоаде